موضوع :
ثواب فاتحه براي مرده
اي جوان مسلمان،هنگاميكه به گورستانهاي كردستان مي نگريد،
خواهيد ديد كه پراز درختان بلوط ، مازوج و غيره اند .همچنين
مسلمانان ثواب فاتحه رابراي مردگان ميفرستند.اينك براي درك
مأخذ اين دو مطلب، به اتفاق بخدمت فرموده ي پيامبر مي رويم.
»عَن ابن عباس رضي الله عنهما:مَرَّ رَسُولُ اللهِ عَلَي قَبرين،
فقالَ:إنَّهُمَا لَيُعَذِّبَانِ وَمَا يُعَذِّبَانِ في كبيرٍ، بَلَي :أمَّا اَحَدُ هُمش فَكَان
يَمشي بالنَّمِيمَةِ وَأمّا الآخَرُفَكَانَ لايَستَتِرس مِن بَولِهِ،فَدَعا بعَسِيبٍ
رَطبِ، فَشَقّهُ بِإثنَينِ،ثُمَّ غَرَسَ عَلَي هَذا وَاحِداً، وَ عَلَي هَذَا وَ احِداً
ثُمَّ قالَ:لَعَلَّهُ يُخَفَّفَ عَنهُمَا مَا لَم يَيبِسَا-.« روايت بخاري و مسلم.
»پيامبرص ازكناردوقبر ردشد وفرمود:اين دومرده درعذابند
وعذابشان به خاطر ارتكاب گناه بزرگي نيست.اولي سخن چين
بودوديگري بعدازادراركردن،استبراءنمي كرد .آنگاه پيامبرص
شاخه ي خرماي مرطوبي راطلبيد.آن را به دو شاخه تقسيم كرد
وهرتكه ايي رابرروي يكي ازآندوقبرگذاشت،وفرمود: اميدوارم
عذابشان كم شود،تا زماني كه اين شاخه ها خشك مي شوند.«
امام نووي رح درشرح اين حديث مي فرمايد:چون درختانِ تر
اهل تسبيحاتند ولي درختان خشك فاقد اين توانايي هستند.
خداوندمي فرمايند»:وَإن مِن شَئٍ إلا يُسَبِّحُ بِحَمدِهِ».«هرچيزي
تسبيحات الهي راانجام مي دهد)«.اسراء .(44/
اكثرعلماءفرموده اند:مراد،اشياي زنده است ودرختِ تر نيز تا
زمان خشك شدن،زنده است.
سپس مي فرمايد:علماي دين با استدلال بهمين حديث،قرائت قرآن
درنزد قبر را ثواب مي دانند وبنا به اين حديث تسبيحات درختان
تر،جاي اميد براي سبك شدن عذاب قبر است.پس قرائت قرآن
بيشتر جاي اميد است.نگا):شرح مسلم،ج2،ص.(331
»وَاستَحَبَّ ابنُ عُمَررضي الله عنهما:أن يُقرَأعَلَي القَبرِبَعدَالدَّفنِ
أولَّلَ سُورَةِ البَقرَةِ وَخَاتِمَتُهَا-« روايت بيهقي با اسناد حسن.
»ابن عمررضي الله عنهما خواندن اول وآخرسوره ي بقره را
بعداز تدفين ميّت،برروي قبر ثواب دانسته است.«
امام شافعي رح مي فرمايد:خواندن چندآيه ازقرآن،كنارقبرثواب
داردوختم تمام قرآن كارنيكويي است.نگا):الأذكار (137/و)هداية
المرتاب .(27/
امام احمد بن حنبل مي فرمايد»:هنگام رفتن به زيارت قبر،
سوره ي فاتحه، اخلاص ومعوّذتين راتلاوت، ثوابش را به روح
مردگان هديه كنيد، كه ثواب به ايشان مي رسد.نگا):إارشاد العباد
(41/و)هداية المرتاب .(27/
اي جوان مسلمان،اكنون روشن شد كه تسبيح درختان قبرستان
وثواب قرائت قرآن،از متن حديث صحيح استخراج شده اند.هم
چنين انتخاب سوره ي فاتحه و اخلاص طبق فرمايش امام احمد،
براي سبكي بارمسلمانان بدين خاطر است كه دانستن و خواندن
فاتحه،براي صحت نمازبرهرمسلماني واجب است .وبسياري از
مسلمانان،ديگرسوره هاي مختصر قرآن]بويژه اخلاص[ را نيز
مي دانند.
بنابراين،به استثناي امام شافعي رح هرسه سرمذهب ديگرمي
فرمايند:ثواب تلاوت قرآن به مرده خواهد رسيد.
بسياري ازعلماي شافعي مذهب نيزاين فرموده را اختيار كرده
اند.نگا):تحفةالمحتاج،ج7،ص.(73
]امام نووي رح درشرح مسلم مي فرمايند:مشهورمذهب شافعي
اين است كه ثواب قرائت به مرده نمي رسد،امّا برخي ازعلماي
شافعي وجماعتي از علماي ديگر بر اين باورند كه ثواب تمام
عبادات مانن نماز،روزه،قرائت قرآن وغيره به مرده مي رسد.
قول مشهورمذهب شافعي،مبني برعدم وصول ثواب قرائت
بر سه صورت حمل مي شود:
اول:اين كه قرائت به حضورمرده نباشد؛
دوم:به قصد اوخوانده نشود؛
سوم:بعداز قرائت براي حصول ثواب دعا نكند.نگا): بجيرمي،
شرح منهج،ج3،ص.(286
نظيراين مطلب درسايركتابهاي معتبرفقهي نيزبچشم مي خورد.
ودركتاب»تحفةالمحتاج،ج7،ص«74مي فرمايد»:وَقَدنصَّ الشَّافِعيُّ
وَالأصحابُ عُلُي نُدبِ قَرَائتِ مَاتَيَسَّرَعِندَالمَيِّتِ وَالدُّعاءُعَقِبَهُالَهُ.«
امام شافعي واصحاب ايشان تصريح كرده اندكه قرائت قرآن در
حدامكان به حضورمرده ودعابراي اوبعداز تلاوت مندوب است.
درحاشيه ي شرواني و ابن القاسم برتحفه،ج7،ص -74 آمده
است».فَالحاصل إذنَوَي ثَوابَ القَرَائةَ لَهُ أودَعَا عَقِبَهَا بِحُصُولِ ثَ
وَابِها أوقَرَأ عِندَ قَبرِهِ حُصِلَ لَهُ مِثلَ ثَوَابِ قَرَائَتِهِ وَ حُصِلَ لِلقَارِءِ
أيضاًالثَّوَابُ.«
نتيجه بحث قرائت اين است،هرگاه قاري به نيت حصول ثواب
براي مرده قرآن بخواندويابعدازقرائت ازخدابخواهد ثواب قرائت
رابه او برساند،ويا نزدقبرقرآن بخواند،هرآنچه ثواب قاري است،
براي مرده نيزحاصل مي شود.پس نبايد،به گفته ي كساني كه مي
گويند:امام شافعي فرموده كه ثواب قرائت به مرده نمي رسد،
غافلگيروفريفته شويم[.
بنا به آنچه گفته شد،ائمه هرچهارمذهب،تلاوت قرآن برمردگان
راعمل خيرمي دانند،ولي با اين تفاوت كه بنا به عقيده امام شافعي
تلاوت قرآن برقبرباعث تخفيف عذاب مي گردد.زيرابه سبب قرائت
قرآن آرامش)السكينه(ورحمت فرود مي آيد، ولي ثوابش به مرده
نمي رسد.
]البته درصورتي كه يكي ازسه شرط سابق تحقق نيابد [.سه
مذهب ديگربراين باورندكه ثواب قرائت قرآن،ولواينكه درخارج
مقبره هم باشد،به مردگان خواهد رسيد- والله اعلم.
|